Quản lý cảm xúc khi đầu tư
Những cung bậc cảm xúc thường gặp trong đầu tư chứng khoán
Hiểu được các cung bậc cảm xúc trong đầu tư chứng khoán có thể giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định sáng suốt, thành công hơn trong dài hạn.
Nhà đầu tư chuyên nghiệp thường dựa vào tâm lý chung thị trường để ra quyết định bán ra và mua vào hợp lý, tối ưu hóa lợi nhuận. Dưới đây là 16 cung bậc cảm xúc nhà đầu tư chứng khoán thường trải qua:
1. Nghi ngờ (Hoài nghi)
Đây là giai đoạn cổ phiếu bắt đầu tăng nhẹ sau thời gian dài tích lũy. Nhiều nhà đầu tư muốn mua cổ phiếu ở vùng giá này tuy nhiên còn nghi ngờ, không biết mã cổ phiếu có thực sự tăng giá hay chỉ là nhịp hồi ngắn hạn. Do đó, nhiều nhà đầu tư chần chừ chưa mua cổ phiếu ở giai đoạn này mà tiếp tục quan sát xu hướng.
2. Hy vọng
Một vài nhà đầu có kinh nghiệm sẽ nhận ra xu hướng tăng của thị trường theo chu kỳ, đặc biệt những mã cổ phiếu theo dõi trước đó. Lúc này, nhà đầu tư bắt đầu mua vào các cổ phiếu có tiềm năng và hy vọng nó sẽ tăng giá trong tương lai gần.
3. Lạc quan
Thanh khoản thị trường tăng được xác minh bởi khối lượng giao dịch lớn trong ngày. Lực mua áp đảo. Giá cổ phiếu tăng nhanh. Điều này càng thu hút dòng tiền. Nhà đầu tư vô cùng lạc quan với các triển vọng sắp tới của doanh nghiệp. Đây cũng là giai đoạn đặc biệt hấp dẫn nhà đầu tư mới (F0) tham gia thị trường
4. Niềm tin
Lúc này, những người mua cổ phiếu trước đó đã có lợi nhuận, nhưng họ tiếp tục kỳ vọng vào sự tiềm năng của doanh nghiệp cũng như cổ phiếu doanh nghiệp đó trong tương lai. Vì vậy, nhiều nhà đầu tư sẵn sàng đổ thêm tiền vào danh mục của mình, mua thêm cổ phiếu.
5. Phấn khích
Thông thường trong giai đoạn này, nhiều tin tức hỗ trợ được đưa ra, mang lại cảm xúc tích cực cho nhà đầu tư. Thực tế, chứng khoán là phản ánh tương lai. Những tin tích cực này chính xác đã được phản ánh vào giai đoạn lạc quan từ trước đó. Giai đoạn này tiếp tục thu hút dòng tiền và gia tăng số lượng nhà đầu tư mới.
6. Hưng phấn
Từ cảm xúc chuyển sang hưng phấn là rất nhanh. Khi đạt được mức lợi nhuận vượt cả kỳ vọng, nhiều nhà đầu tư cảm thấy tự tin vào khả năng đầu tư của mình. Không ít nhà đầu tư dồn toàn bộ số tiền có được và dùng đòn bẩy (ký quỹ hay còn gọi margin) để đầu tư nhiều hơn.
Một số nhà đầu tư chuyên nghiệp sẽ nhận ra đây là đỉnh sóng và thực hiện chốt lãi.
7. Thỏa mãn (Kiêu căng)
Thị trường bắt đầu có dấu hiệu đi ngang, nhưng đa số nhà đầu tư F0 không nhận ra được vì đang thỏa mãn với lợi nhuận có được một cách nhanh chóng. Tin tức hỗ trợ vẫn còn, do đó dòng tiền tiếp tục chảy vào chứng khoán. Nhà đầu tư mua cổ phiếu ở giai đoạn này thường rơi vào tình trạng “đu đỉnh”.
8. Lo ngại
Thị trường bắt đầu xu hướng giảm, tài khoản của nhiều nhà đầu tư cũng giảm theo. Tâm lý lo lắng dần xuất hiện, nhưng nhiều nhà đầu tư vẫn chưa dám đưa ra quyết định với danh mục của mình.
9. Phủ nhận
Tài khoản âm, mức lỗ ngày một tăng, nhưng nhà đầu tư không muốn cắt lỗ vì họ không tin thị trường đang bước vào giai đoạn phân phối. Nhà đầu tư vẫn tin vào khả năng hồi của thị trường sau vài nhịp điều chỉnh.
10. Sợ hãi
Giá cổ phiếu rơi vào đà giảm nhiều phiên liên tiếp, nếu tăng thì chỉ tăng nhẹ một phiên rồi lại quay đầu giảm sâu tiếp. Nhà đầu tư bắt đầu lo sợ khi số vốn bỏ ra bị hao hụt từng ngày.
11. Tuyệt vọng
Tài khoản âm thậm chí quá nửa, lỗ hơn 50%. Lúc này cắt lỗ cũng không còn ý nghĩa, nhà đầu tư rơi vào tuyệt vọng, chỉ mong mỏi được hòa vốn (về bờ).
12. Hoảng loạn
Thị trường bước vào giai đoạn xuống giá (thị trường con gấu). Nhiều tài khoản bị gọi ký quỹ (call margin) rồi bán giải chấp dẫn đến tâm lý hoảng loạn đối với nhiều nhà đầu tư.
13. Bán tháo
Vì hoảng loạn, nhiều nhà đầu tư bắt đầu bán tháo cổ phiếu bất chấp mức giá thấp. Chính điều này càng khiến cho thị trường xuống giá hơn.
14. Thất vọng
Thị trường tiếp tục chuỗi ngày giảm điểm. Nhà đầu tư cảm thấy không còn hi vọng về bờ. Tâm trạng trở nên tiêu cực. Nhiều người bất mãn có thái độ và lời lẽ không hay về doanh nghiệp, lãnh đạo doanh nghiệp và thị trường. Họ cho rằng thị trường chứng khoán là canh bạc, không phải kênh đầu tư.
15. Rời bỏ thị trường
Mất niềm tin vào thị trường, nhà đầu tư có tâm lý ân hận, hối tiếc và tự hứa sẽ không bao giờ “chơi” chứng khoán nữa. Thanh khoản thị trường lúc này gần như cạn kiệt vì không còn ai mua và nhà đầu tư cũng không còn bán ở giá thấp nữa.
16. Mất niềm tin
Thị trường chứng khoán không còn là một kênh đầu tư yêu thích. Dòng tiền dần chuyển sang các kênh đầu tư khác an toàn hơn như gửi tiết kiệm. Nhà đầu tư mất niềm tin hoàn toàn vào chứng khoán.
Nếu là nhà đầu chuyên nghiệp, giai đoạn 15 và 16 sẽ là thời điểm lý tưởng để “bắt đáy”, khởi đầu cho giai đoạn nghi ngờ.
Cách hạn chế rủi ro khi tham gia thị trường chứng khoán
Có kế hoạch dài hạn và quản lý cảm xúc tốt là nguyên tắc giúp hạn chế rủi ro.
Hãy xem đầu tư chứng khoán là kênh giúp đa dạng danh mục tích lũy và sinh lời bên cạnh công việc kinh doanh chính.
Không nên trading lướt sóng bằng cách thực hiện việc mua bán và xem bảng giá liên tục suốt ngày vì điều này rất mất thời gian cũng như tốn phí.
Nên lựa chọn cổ phiếu doanh nghiệp tốt để mua tích trữ lâu dài khoảng 5-7 năm hoặc lâu hơn. Danh mục đầu tư nên cơ cấu dưới 10 mã cổ phiếu ưu tiên nắm giữ mã trung hạn và dài hạn. Chỉ nên dành 10-20% vốn cho các mã mang tính đầu cơ.
Trong giai đoạn thị trường Downtrend, nên ưu tiên nắm giữ tỷ trọng cao tiền mặt. Không nên tham gia bắt đáy nếu bạn chưa đủ kinh nghiệm. Giai đoạn này, tuyệt đối không sử dụng Margin vì thị trường trải qua nhiều đợt biến động mạnh nên không biết đâu là đáy cả. Nếu dùng Margin không hợp lý thì áp lực rủi ro sẽ gấp bội.
Khi giai đoạn suy thoái, không ít người bán tháo để cắt lỗ, chúng ta cần giữ tâm lý bình tĩnh, có thể rót vốn thêm khi có tiền nhàn rỗi. Sự tăng giảm thị giá của một cổ phiếu là đương nhiên. Mã nào tăng rồi cũng có lúc quay đầu, mã nào giảm rồi cũng tăng giá trở lại. Vì thế, khi đầu tư cổ phiếu dài hạn, bạn như không lo về những biến động nhất thời của thị trường.
Muốn đầu tư lâu dài cần có kế hoạch tài chính dài hạn để dự liệu trước khi nào mới cần những món tiền lớn. Nên bỏ tiền vào một kênh chậm và đều, tích trữ lâu năm. Đầu tư cổ phiếu tích lũy có rủi ro rất thấp. Chính thời gian nắm giữ lâu sẽ giúp mình không bị lỗ mỗi khi thị trường biến động xấu.
Trên thị trường hiện tại phần đông những nhà đầu tư cá nhân thường mua cổ phiếu rồi bán kiếm lời, ít ai mua để tích trữ nên họ dành thời gian rất nhiều để lùng sục tin tức thời sự. Trong khi đó, những nhà đầu tư dài hạn luôn giữ bình tĩnh, tránh để cảm xúc ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của mình. Do có, cơ cấu đầu tư là những doanh nghiệp dẫn đầu ngành, nhà đầu tư này gần như “lãnh cảm” với các tin tức xấu trên thị trường.
Bạn không nên quá nhạy cảm và sợ hãi, bán tháo khi thị trường xuống dốc và cũng tránh tham lam, dồn hết tiền khi cổ phiếu đang sinh lời mạnh. Tất nhiên đây là việc không dễ, đều quan trọng là cần sự trải nghiệm va vấp trên thị trường và học cách quản lý cảm xúc, kiểm soát lời – lỗ và quản trị tài sản.
Nên vẫn giữ quan điểm thận trọng với thị trường cổ phiếu khi bản thân chưa thật sự hiểu về nó. Lựa chọn khác có thể tính đến như lựa chọn đầu tư cho quỹ mở sẽ phù hợp với những nhà đầu tư có khẩu vị chấp nhận rủi ro thấp. Đây là kênh đầu tư không cần chọn cổ phiếu mà chỉ cần rót tiền cho các quỹ, họ sẽ đầu tư hộ.
Bất kỳ ai cũng đều có thể đầu tư và cần phải đầu tư tích lũy tài sản. Tuy nhiên, để kiếm tiền chính bằng thị trường cổ phiếu, đòi hỏi chúng ta nhiều kỹ năng như tiếp nhận, xử lý, phân tích thông tin… Với những ai không có kỹ năng trên, có thể cân nhắc quỹ mở thay vì đầu tư trực tiếp cổ phiếu.
