Thị trường chứng khoán là lĩnh vực rất rộng lớn với danh mục sản phẩm vô cùng đa dạng. Đối với các nhà đầu tư mới (F0), việc lần đầu tiếp cận hàng loạt công cụ tài chính phức tạp thường gây ra không ít sự hoang mang và lúng túng. Nếu không hiểu rõ bản chất, đặc tính rủi ro và cơ chế hoạt động của từng công cụ, chúng ta rất dễ lựa chọn sai sản phẩm đầu tư, dẫn đến tình trạng chôn vốn hoặc thua lỗ ngoài tầm kiểm soát.

Tuy nhiên, toàn bộ các sản phẩm đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam hiện nay có thể gói gọn lại trong ba hạng mục chính: Chứng khoán cơ sở, Chứng khoán phái sinh & Chứng quyền, và Chứng chỉ quỹ đầu tư (Quỹ Mở & ETFs). Trong bài học này, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích chi tiết từng sản phẩm để giúp bạn xây dựng danh mục đầu tư hiệu quả và an toàn nhất.

1. Chứng Khoán Cơ Sở (Cổ Phiếu & Trái Phiếu)

Chứng khoán cơ sở là những cổ phiếu hoặc trái phiếu niêm yết và giao dịch trực tiếp trên các Sở Giao dịch Chứng khoán tại Việt Nam (HOSE, HNX, UPCOM). Chứng khoán cơ sở còn đóng vai trò là tài sản tham chiếu để định hình các công cụ tài chính phái sinh, quỹ ETF và chứng quyền có bảo đảm.

Ở thị trường Việt Nam, chứng khoán cơ sở bao gồm hai loại hình nền tảng:

• Cổ phiếu phổ thông: Là những giao dịch mua bán phần vốn góp của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn (Ví dụ: VIC, VNM, VCB, HPG, FPT…).
• Trái phiếu: Là loại chứng khoán xác nhận nghĩa vụ của tổ chức phát hành phải hoàn trả cho người nắm giữ cả vốn gốc và lãi định kỳ.

1.1. Cổ Phiếu Doanh Nghiệp (Equities)

Cổ phiếu là loại chứng khoán được phát hành dưới dạng chứng chỉ hoặc bút toán ghi sổ điện tử, xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư khi tham gia góp vốn vào doanh nghiệp. Người nắm giữ cổ phiếu trở thành cổ đông và là đồng sở hữu của công ty phát hành.

Tỷ lệ sở hữu của một cổ đông tương ứng với số lượng cổ phiếu mà cổ đông đó nắm giữ. Ví dụ: Nếu một doanh nghiệp có 100 cổ phiếu đang lưu hành và nhà đầu tư nắm giữ 3 cổ phiếu, nhà đầu tư đang sở hữu 3% vốn hóa thị trường của doanh nghiệp đó.

Dưới đây là hình ảnh bảng giá giao dịch cổ phiếu thực tế trên sàn chứng khoán:

Thông thường hiện nay các công ty cổ phần phát hành hai dạng cổ phiếu chính:

• Cổ phiếu thường (Cổ phiếu phổ thông): Là chứng chỉ xác nhận quyền sở hữu của cổ đông, cho phép cổ đông được hưởng cổ tức theo kết quả kinh doanh, có quyền biểu quyết các quyết định quan trọng tại Đại hội đồng cổ đông và được tự do chuyển nhượng trên thị trường.
• Cổ phiếu ưu đãi: Đem lại lợi tức cố định và được ưu tiên chi trả cổ tức cũng như thanh toán trước khi công ty giải thể phá sản, nhưng thường không có quyền bầu cử, ứng cử vào ban điều hành.

Ngoài ra, khi đầu tư chứng khoán chúng ta cũng sẽ thường gặp các khái niệm cổ phiếu đặc biệt khác:

• Cổ phiếu thưởng: Hình thức doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu chia cho cổ đông từ nguồn thặng dư vốn hoặc lợi nhuận giữ lại thay vì chi trả tiền mặt.
• Cổ phiếu quỹ: Cổ phiếu do chính công ty phát hành mua lại từ thị trường nhằm bình ổn giá hoặc tái cơ cấu nguồn vốn.
• Cổ phiếu OTC: Cổ phiếu đã phát hành nhưng chưa niêm yết chính thức trên các sàn giao dịch tập trung, giao dịch qua phương thức thỏa thuận.
• Cổ phiếu ESOP: Chương trình phát hành cổ phiếu ưu đãi cho người lao động, lãnh đạo chủ chốt với mức giá ưu đãi, thường bị hạn chế chuyển nhượng từ 1 đến 3 năm.

Ưu điểm vượt trội của cổ phiếu: Giá trị cổ phiếu tăng trưởng bền vững theo sự phát triển của doanh nghiệp; nhận dòng tiền cổ tức đều đặn hàng năm; và số vốn ban đầu tham gia rất linh hoạt chỉ từ 1 – 2 triệu đồng.

1.2. Trái Phiếu (Bonds) – Kênh Đầu Tư Thu Nhập Cố Định

Trái phiếu là loại chứng khoán xác nhận nghĩa vụ nợ của tổ chức phát hành (Doanh nghiệp hoặc Chính phủ) phải trả cho trái chủ. Khác với cổ đông, trái chủ nhận được tiền lãi (trái tức) định kỳ theo mức lãi suất cam kết cố định hoặc thả nổi mà không phụ thuộc vào kết quả kinh doanh của công ty.

Một số thuật ngữ và tiêu chí phân loại trái phiếu quan trọng mà chúng ta cần nắm vững:

• Trái chủ: Người sở hữu trái phiếu (người cho vay vốn).
• Mệnh giá & Giá phát hành: Giá trị ghi trên mặt trái phiếu (thường là 100.000 VNĐ đối với trái phiếu niêm yết).
• Phân theo chủ thể phát hành: Trái phiếu Chính phủ (ít rủi ro nhất, huy động vốn cho ngân sách), Trái phiếu Ngân hàng/Tổ chức tín dụng và Trái phiếu Doanh nghiệp.
• Phân theo tính chất chuyển đổi: Trái phiếu chuyển đổi (cho phép chuyển thành cổ phiếu thường), Trái phiếu kèm chứng quyền và Trái phiếu không chuyển đổi.
• Phân theo bảo đảm: Trái phiếu có tài sản bảo đảm (bảo lãnh bằng bất động sản, cổ phiếu, dự án) và Trái phiếu không có tài sản bảo đảm (dựa trên tín nhiệm doanh nghiệp).

2. Chứng Khoán Phái Sinh & Chứng Quyền Có Bảo Đảm (CW)

Chứng khoán phái sinh là các công cụ tài chính mà giá trị của chúng phụ thuộc vào giá của một tài sản cơ sở. Đây là hợp đồng được ký kết ở hiện tại để thực hiện một giao dịch trong tương lai với mức giá xác định trước.

Ví dụ: Công ty A ký hợp đồng bán 100 thùng dầu cho Công ty B vào ngày 18/06 với giá 10 triệu đồng/thùng, ngày giao hàng 18/12. Đến ngày 18/12, dù giá dầu thế giới tăng lên 12 triệu đồng/thùng thì Công ty A vẫn bán đúng mức giá 10 triệu đồng/thùng đã cam kết.

2.1. Hợp Đồng Tương Lai Chỉ Số VN30 & TPCP

Ở Việt Nam hiện có 2 loại hợp đồng tương lai chính:

• HĐTL Chỉ số VN30: Tài sản cơ sở là chỉ số VN30, giao dịch với 4 mã tương ứng 4 tháng đáo hạn. Hệ số nhân là 100.000 VNĐ.
• HĐTL Trái phiếu Chính phủ (kỳ hạn 5 năm): Quy mô hợp đồng chuẩn là 1 tỷ đồng, phương thức thanh toán bằng chuyển giao vật chất hoặc bù trừ theo quy định VSD.

Dưới đây là bảng đặc tả thông số kỹ thuật chuẩn của Hợp đồng tương lai chỉ số VN30:

2.2. Chứng Quyền Có Bảo Đảm (Covered Warrant – CW)

Chứng quyền có bảo đảm (CW) là loại chứng khoán do các công ty chứng khoán phát hành (như SSI, HSC, VNDirect…), cho phép người sở hữu được quyền mua chứng khoán cơ sở tại một mức giá thực hiện định trước vào ngày đáo hạn.

Để hiểu rõ cách đọc các tham số chứng quyền, chúng ta hãy quan sát sơ đồ giải thích thuật ngữ sau:

Chứng quyền tại ngày đáo hạn luôn tồn tại ở 1 trong 3 trạng thái:

Để minh họa trực quan cách tính toán lợi nhuận và mức độ đòn bẩy khi giao dịch chứng quyền, chúng ta hãy cùng phân tích ví dụ minh họa thực tế dưới đây:

Kịch bản 1: Nhà đầu tư nắm giữ chứng quyền đến ngày đáo hạn:

Kịch bản 2: Nhà đầu tư bán chốt lời chứng quyền trước khi đáo hạn:

3. Nhóm Chứng Chỉ Quỹ Đầu Tư (Quỹ Mở & Quỹ ETF)

Chứng chỉ quỹ (CCQ) là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu một phần vốn góp trong quỹ đầu tư đại chúng của nhà đầu tư. Đây là giải pháp ủy thác đầu tư ưu việt dành cho những người không có nhiều thời gian tự nghiên cứu báo cáo tài chính hàng ngày.

Dưới đây là danh sách các Quỹ mở và Quỹ ETF hàng đầu thị trường Việt Nam hiện nay:

Để có cái nhìn tổng quan đối chiếu toàn bộ các sản phẩm đầu tư, chúng ta hãy cùng quan sát sơ đồ so sánh đặc điểm tổng hợp:

Bảng So Sánh Tổng Hợp Các Sản Phẩm Đầu Tư Chứng Khoán

Dưới đây là bảng tổng hợp trực quan giúp chúng ta lựa chọn sản phẩm phù hợp nhất với năng lực tài chính và mục tiêu cá nhân:

Ba Lời Khuyên Thực Chiến Dành Cho Bạn

Để lựa chọn sản phẩm đầu tư phù hợp nhất với bản thân, chúng ta hãy ghi nhớ 3 nguyên tắc thực chiến sau:

Câu Hỏi Thường Gặp Về Các Sản Phẩm Chứng Khoán (FAQ)

Dưới đây là phần giải đáp cho những thắc mắc thường gặp của các bạn học viên khi phân vân lựa chọn sản phẩm đầu tư:

Tổng Kết Bài Học

Sự đa dạng của các sản phẩm chứng khoán mang đến cơ hội kiếm lợi nhuận phong phú nhưng cũng tiềm ẩn nhiều mức độ rủi ro khác nhau. Việc thấu hiểu tường tận đặc điểm của từng công cụ tài chính chính là chiếc chìa khóa giúp chúng ta tự tin lựa chọn vũ khí đầu tư phù hợp nhất cho riêng mình.

Trong bài học tiếp theo, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu các yếu tố then chốt chi phối đường đi của giá cả tại Bài 03: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Giá Cổ Phiếu để nắm bắt thời điểm mua bán tối ưu nhất!